Endüstriyel tesislerden apartmanların su depolarına, tarımsal sulama sistemlerinden drenaj kuyularına kadar sıvı seviyesinin kontrol edilmesi gereken her noktada şamandıra bağlantısı hayati bir rol oynar. Su seviyesi bittiğinde pompayı durdurarak motorun kuru çalışmasını (kuru vuruş) engellemek veya boşalan depoyu otomatik olarak doldurmak, doğru bir flatör bağlantı şeması ile mümkündür.
Bu detaylı teknik rehberde; 3 fazlı (trifaze) ve tek fazlı (monofaze) sistemlerde şamandıra (flatör) bağlantı şeması nasıl yapılır adım adım inceleyecek, manuel-otomatik pako şalter kontörlü, kontaktör ve termik röle entegrasyonu ile tam korumalı bir pano montajının inceliklerini keşfedeceğiz.
Şamandıra (Flatör) Nedir ve Nasıl Çalışır?
Halk arasında flatör veya sıvı seviye şalteri olarak da bilinen şamandıra, içerisinde hareketli bir metalik bilye ve mikro anahtar (microswitch) barındıran su geçirmez bir kontrol elemanıdır. Şamandıra suyun kaldırma kuvvetiyle aşağı veya yukarı yönlü hareket ettiğinde, içindeki bilye yer değiştirerek kontakların konumunu (Açık – NO veya Kapalı – NC) değiştirir.
Standart bir şamandıra kablosunda genellikle 3 farklı uç bulunur:
- Ortak Uç (COM): Genellikle siyah veya kahverengi kablodur. Fazın (veya kumanda voltajının) giriş yaptığı ana uçtur.
- Normalde Açık (NO – Normally Open): Şamandıra yukarı kalktığında (depo dolduğunda) devreyi kapatan veya açan uçtur.
- Normalde Kapalı (NC – Normally Closed): Şamandıra aşağı indiğinde (depo boşaldığında) konum değiştiren uçtur.
Not: Bağlantıya geçmeden önce şamandıra kablo renklerinin işlevini bir multimetre (avometre) yardımıyla süreklilik kademesinde test etmeniz önemle tavsiye edilir.
Şamandıra (Flatör) Bağlantı Şeması ve Çalışma Mantığı
Aşağıda yer alan şemada, 3 fazlı (trifaze) bir su motorunun kontaktör, termik röle, kaçak akım koruma rölesi ve 1-0-2 (Manuel-0-Otomatik) pako şalter ile nasıl kontrol edildiğini görmektesiniz.
Şemaya Göre Kumanda Devresi Bağlantı Adımları
Şemamızdaki sistem hem elle (manuel) hem de şamandıra kontrolünde (otomatik) çalışabilecek şekilde tasarlanmıştır. Bu esnekliği sağlayan eleman ise 1-0-2 pako şalterdir. Bağlantıyı şu adımlarla gerçekleştirebilirsiniz:
- Kumanda Sigortası ve Pako Şalter Beslemesi: Sistemden alınan 1 faz (şemada kırmızı kablo ile L1 fazından alınmıştır), kumanda devresi sigortasına girer. Sigorta çıkışından alınan faz, pako şalterin ortak giriş ucuna bağlanır.
- Manuel (M – 1 Konumu) Bağlantısı: Pako şalter “M” konumuna alındığında faz direkt olarak şalterden çıkarak termik rölenin 95 numaralı NC (Normalde Kapalı) kontak girişine gider. Bu konumda şamandıra devre dışı kalır; motor yalnızca termik koruma altında sürekli çalışır.
- Otomatik (O – 2 Konumu) ve Flatör Bağlantısı: Pako şalter “O” konumuna alındığında faz çıkışı doğrudan flatörün ortak (COM) ucuna gider. Flatörün su seviyesine göre çıkış veren kontağından geri dönen kablo, termik rölenin 95 NC girişine bağlanır. Böylece motorun çalışması tamamen su seviyesine endekslenir.
- Termik Röle ve Kontaktör Bobin Devresi: Motorun aşırı akım çekmesi durumunda devreyi kesmesi için termik röle kumanda serisine seri bağlanır. 95 numaralı uca giren kumanda fazı, 96 numaralı NC çıkışından alınarak kontaktör bobininin A1 ucuna girer.
- Nötr Bağlantısı: Kontaktörün bobin devresini tamamlamak için kaçak akım koruma rölesi üzerinden gelen nötr hattı (mavi kablo), kontaktörün A2 bobin ucuna bağlanır.
Kullanılacak Malzeme ve Güncel Kesit Tablosu
Şemada yer alan kumanda ve güç devresini sahada güvenle kurabilmeniz için motor gücüne göre doğru elemanları seçmeniz şarttır. Aşağıdaki tabloda 3 Fazlı (400V) bir su motoru için kullanılması gereken güncel şalt malzemeleri ve kablo kesit hesabı verileri listelenmiştir:
| Motor Gücü (kW / HP) | Yaklaşık Tam Yük Akımı (In) | Kontaktör Seçimi (AC-3) | Termik Röle Ayar Sahası | Kaçak Akım Rölesi (30mA) | Güç Kablosu Kesiti (Bakır) | Kumanda Kablosu Kesiti |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1.5 kW / 2 HP | 3.5 A | 9 A / 4 kW | 2.5 – 4 A | 4×25 A – 30mA (Class AC/A) | 4 x 2.5 mm² | 1 x 1.5 mm² |
| 2.2 kW / 3 HP | 5.0 A | 9 A / 4 kW | 4 – 6 A | 4×25 A – 30mA (Class AC/A) | 4 x 2.5 mm² | 1 x 1.5 mm² |
| 4 kW / 5.5 HP | 8.5 A | 12 A / 5.5 kW | 7 – 10 A | 4×25 A – 30mA (Class AC/A) | 4 x 2.5 mm² / 4 mm² | 1 x 1.5 mm² |
| 5.5 kW / 7.5 HP | 11.5 A | 18 A / 7.5 kW | 9 – 13 A | 4×40 A – 30mA (Class AC/A) | 4 x 4 mm² | 1 x 1.5 mm² |
| 7.5 kW / 10 HP | 15.5 A | 25 A / 11 kW | 12 – 18 A | 4×40 A – 30mA (Class AC/A) | 4 x 6 mm² | 1 x 1.5 mm² |
Not: Kumanda devresi sigortası olarak tüm güçlerde 1 Fazlı 6A veya 10A (B Eğrisi) otomat kullanılması uygundur. Flatör kablosu uzun mesafeye taşınacaksa mekanik dayanım ve gerilim düşümü göz önüne alınarak en az 3×1.5 mm² TTR kablo tercih edilmelidir.
Dolum (Depo Doldurma) ile Boşaltım (Drenaj) Bağlantı Farkı
Sahada elektrik teknisyenlerinin en sık yaptığı hatalardan biri, flatör kontaklarını dolum ve boşaltım sistemlerinde ters bağlamaktır. Şamandıra bağlantısı yaparken suyun nerede olduğunu ve amacınızı iyi belirlemelisiniz:
1. Depo Doldurma (Dolum Modu) Bağlantısı
Eğer amacınız boşalan bir su deposunu otomatik olarak doldurmaksa; motor depo boşken çalışmalı, depo dolduğunda ise durmalıdır. Bu durumda şamandıra aşağı doğru sarkıkken (su yokken) kontağı kapatan Normalde Kapalı (NC) uç ile Ortak (COM) uç kullanılmalıdır. Su seviyesi yükselip flatör yukarı kalktığında kontak açılır ve kontaktör bobininin enerjisi kesilerek pompa durur.
2. Kuyu veya Drenaj Boşaltma (Tahliye Modu) Bağlantısı
Eğer amacınız su dolan bir kuyu, bodrum veya logarı tahliye etmek, ya da kuyudaki su bittiğinde pompayı durdurarak kuru çalışmayı önlemekse (monofaze kuyu pompası bağlantı şeması uygulamalarında olduğu gibi); motor sadece su varken çalışmalıdır. Bu durumda şamandıra yukarıdayken (su doluyken) kontağı kapatan Normalde Açık (NO) uç ile Ortak (COM) uç kullanılmalıdır. Su seviyesi düştüğünde şamandıra aşağı iner, devre açılır ve motor kuru çalışmadan korunur.
Flatör Bağlantısında Dikkat Edilmesi Gereken Kritik Detaylar
Bir şamandıra bağlantı şeması teorik olarak basit görünse de, endüstriyel standartlarda ve uzun ömürlü bir sistem kurmak için bazı teknik kurallara harfiyen uyulmalıdır:
- Ağırlık Ayarı (Histerezis): Flatör kablosu üzerinde yer alan ayarlanabilir ağırlık (kurşun), motorun devreye girme ve çıkma seviyelerini belirler. Ağırlık şamandıra topuna çok yakın durursa motor çok sık devreye girip çıkar (şoklama yapar), bu da termik röle atmasına ve motor sargılarının ısınmasına yol açar. Mesafe doğru ayarlanmalıdır.
- Düşük Voltaj Kullanımı (24V AC/DC): Şemamızda basitlik açısından 230V AC kumanda voltajı flatör üzerinden geçirilmiştir. Ancak iş güvenliği açısından, özellikle insan temasının olabileceği metal su depolarında veya havuzlarda, flatör devresinden 24V gibi küçük gerilimler geçirilmesi ve panoda bir ara röle (veya sıvı seviye rölesi) kullanılması faz koruma rölesi kadar önemli bir güvenlik standartıdır.
- Ek Yerlerinin İzolasyonu: Şamandıra kablosu depoya veya kuyuya ek yapılarak uzatılıyorsa, kablo ek yerleri kesinlikle su altında bırakılmamalıdır. Eğer su altında kalması zorunluysa, ısı büzüşmeli silikonlu makaronlar veya reçineli ek mufları ile kesin sızdırmazlık sağlanmalıdır.
- Manyetik Alan ve Dalgalanma: Depo içerisine dolan suyun yarattığı türbülans şamandırayı sürekli sallıyorsa, depo içine bir dalga kıran boru (pvc boru) yerleştirilerek flatör bu borunun içinde çalıştırılabilir.
Elektrik motorlarının kontrolü, otomasyonu ve koruma devreleri hakkında daha fazla bilgi edinmek, uluslararası standartlara uygun teknik dokümanları incelemek için Uluslararası Elektroteknik Komisyonu (IEC) resmi web sitesini ziyaret edebilirsiniz.
Şamandıra (Flatör) Bağlantısı Hakkında Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Şamandıra kablosunu doğrudan motora bağlasam ne olur, neden kontaktör kullanmak zorundayım?
Şamandıraların içindeki küçük mikro anahtar, genellikle en fazla 10 ampere kadar ve sadece kumanda akımlarını taşımak için üretilir. Su motorunun doğrudan çektiği yüksek çalışma akımını ve ilk çalışmadaki anlık demaraj akımını bu kablodan geçirirseniz, içindeki kontak çok kısa sürede ısınır, birbirine kaynar ve şamandıra bozulur. Bu yüzden şamandıra ile sadece kontaktörün bobinini (A1-A2) tetiklemeli, motorun asıl yükünü kontaktörün güç kontaklarından geçirmelisiniz.
Şamandıra suyun içindeyken elektrik çarpar mı, güvenlik için en doğru yöntem nedir?
Eğer şamandırayı doğrudan 220V (veya 230V) şebeke voltajı ile çalıştırıyorsanız ve depodaki suda veya kabloda bir zedelenme varsa bu durum ciddi bir hayati risk oluşturabilir. Özellikle insan temasının olabileceği metal depolarda veya açık alanlarda, en sağlıklı ve güvenli yöntem bir kumanda trafosu veya sıvı seviye rölesi kullanarak şamandıra hattından 24V gibi düşük (güvenli) voltaj geçirmektir.
Kablo üzerindeki kurşun ağırlığı şamandıranın tam olarak neresine takmalıyım?
Kablo üzerindeki ayarlanabilir ağırlık, pompanın hangi su seviyesinde devreye girip hangisinde duracağını (çalışma aralığını) belirler. Ağırlığı şamandıranın topuna çok yakın takarsanız motor iki santimlik su hareketinde bile sürekli devreye girip çıkar (şoklama yapar); bu hem motoru hem de kontaktörü çok çabuk yıpratır. Çok uzağa takarsanız bu sefer de su çok taşana ya da depo tamamen kuruyana kadar motor devreye girmez. Optimum çalışma için genellikle 10-15 cm civarında bir mesafe bırakmak ve deneme yanılma ile sabitlemek en doğrusudur.
Pako şalteri neden 1-0-2 (Manuel-0-Otomatik) olarak bağlıyoruz?
Çünkü sahada veya apartmanlarda esneklik şarttır. Şamandıra bir gün arıza yapabilir, kablosu kopabilir ya da bakım yapmanız gerekebilir. Eğer sadece otomatik bağlantı yaparsanız, şamandıra bozulduğunda depoya su basamazsınız. 1-0-2 pako şalter kullandığınızda şalteri “1 (Manuel)” konumuna alarak şamandırayı devre dışı bırakabilir ve motoru doğrudan çalıştırabilirsiniz. “0” konumu güvenli kapatma sağlar, “2 (Otomatik)” konumu ise sistemi normal şamandıra kontrolüne bırakır.
Boş depoyu otomatik doldurmak ile dolan bir kuyuyu boşaltmak arasındaki bağlantı farkı nedir?
Buradaki bütün sır, şamandıradaki doğru kontağı seçmektir. Eğer boşalan depoyu doldurmak istiyorsanız; şamandıra aşağı sarkıkken (su yokken) çalışmalı, yukarı kalktığında (depo dolduğunda) durmalıdır (COM + Normalde Kapalı – NC ucu). Tam tersi, dolan bir kuyuyu veya bodrumu boşaltmak (drenaj) istiyorsanız; şamandıra yukarı kalkınca (su dolunca) çalışmalı, su bitip aşağı inince durmalıdır (COM + Normalde Açık – NO ucu).
Motor manuel konumda sorunsuz çalışıyor ama otomatikte şamandıra devreye girmiyor, sorun nerededir?
Manuelde çalışıyorsa kumanda sigortanız, kontaktörünüz ve motorunuz sağlam demektir. Sorun tamamen kumanda devresinin otomatik hattındadır:
1. Pako şalterin “Otomatik” konumundan şamandıraya giden kabloda kopukluk ya da gevşeklik olabilir.
2. Şamandıranın COM ve NC/NO uçları ters veya yanlış bağlanmış olabilir.
3. Şamandıranın içindeki bilye veya kontak mekanik olarak bozulmuş ve geriye sinyal göndermiyor olabilir. Avo-metre ile süreklilik (bizer) testi yaparak şamandıradan dönüş olup olmadığını kolayca anlayabilirsiniz.
Şamandıra kablosunu kuyu veya depo içine kadar uzatmam gerekiyor, ek yaparken neye dikkat etmeliyim?
Mümkünse su altında kalan kısımda kesinlikle kablo eki yapmayın ve tek parça kablo kullanın. Ancak ek yapmanız mecburiyse, elektrikçilerin kullandığı standart elektrik bandı suyun altında kısa sürede açılır ve faciaya yol açar. Mutlaka içi silikonlu (eriyen ve suyu kilitleyen) ısı büzüşmeli makaronlar ya da reçineli kablo ek mufları kullanarak o noktayı tamamen su geçirmez hale getirmelisiniz.
Depoya su dolarken şamandıra dalgadan dolayı sürekli sallanıyor ve kontaktör “zırr” diye ses yapıp duruyor, nasıl çözerim?
Özellikle yüksek basınçla su dolan depolarda suyun yüzeyi dalgalanır ve şamandıra topu beşik gibi sallanır. Bu sallantı, içindeki bilyenin kararsız kalıp kontağı saniyeler içinde açıp kapatmasına (kontaktörün zırıldamasına) neden olur. Bunu çözmek için şamandırayı doğrudan suyun ortasına bırakmak yerine, dekanın içine geniş çaplı delikli bir PVC boru yerleştirip şamandırayı bu borunun içinde (dalga kıran mantığıyla) çalıştırabilir veya sisteme zaman gecikmeli bir röle ekleyebilirsiniz.
Trifaze (3 fazlı) sistemde şamandıra bağlantısı yaparken termik röle neden bu kadar önemli?
Şamandıra sadece suyun seviyesini okur, motorun sağlığından anlamaz. Eğer pompanın çarkına bir taş sıkışırsa, rulmanı dağılırsa ya da şebekeden gelen 3 fazdan biri kesilirse motor aşırı akım çekmeye başlar. Bu durumda şamandıra “su var/yok çalış” demeye devam etse bile motor saniyeler içinde yanabilir. Termik röle (özellikle 95-96 kapalı kontağını kumanda serisine bağladığımız için), motor zorlandığı an devreyi keserek sistemi korumaya alır.
Monofaze (tek fazlı – ev tipi) dalgıç pompalarda bu bağlantı mantığı değişir mi?
Temel mantık ve kumanda devresi kesinlikle değişmez; sadece güç devresinden 3 faz yerine tek faz (Faz ve Nötr) geçirirsiniz. Hatta doğrudan pratik bir monofaze bağlantı yapmak isterseniz, şamandıranın ortak (COM) ucuna fazı girip, çıkış ucunu (NO veya NC) kontaktörün bobinine vererek tek fazlı motoru da aynı güvenlikle kontrol edebilirsiniz.
Önemli Yasal Uyarı ve Sorumluluk Reddi:
Bağlantı Şeması (baglantisemasi.com) üzerinde paylaşılan tüm elektrik ve elektronik devre şemaları, teknik dokümanlar ve uygulama rehberleri yalnızca bilgilendirme ve eğitim amaçlıdır. Elektrik yüksek gerilim, akım ve hayati riskler içerir.
Sitede yer alan uygulamaların, yetkisiz veya uzman olmayan kişiler tarafından gerçekleştirilmesi; maddi hasara, yangına, ciddi yaralanmalara veya can kaybına neden olabilir. Sitedeki şemaları uygularken yerel elektrik tesisat yönetmeliklerine uyulması ve tüm güvenlik önlemlerinin (enerjinin kesilmesi, uygun izole ekipman kullanımı vb.) eksiksiz alınması kullanıcının kendi sorumluluğundadır.
Uygulama esnasında oluşabilecek hiçbir teknik hata, maddi hasar, kaza veya olumsuz sonuçtan baglantisemasi.com ve yazarları sorumlu tutulamaz. Her türlü uygulama için yetkili bir elektrik teknisyeni veya mühendisinden profesyonel destek almanız önemle tavsiye edilir.
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi mezunu bir elektrik teknikeri olan Erkan Deniz, elektrik sistemleri, endüstriyel tesisat ve teknik şema tasarımı alanlarında uzmanlaşmış, baglantisemasi.com platformunun teknik mimarı ve baş editörüdür. Temel amacı; mesleki saha tecrübesini standartlara uygun, hatasız ve profesyonel şemalar aracılığıyla sektöre aktararak teknik personel için güvenilir bir dijital referans noktası oluşturmaktır. 2016 yılından bu yana elektrik teknikleri üzerine hazırladığım teknik arşivime buradan ulaşabilirsiniz.
