Tarımsal sulama, endüstriyel tesisler veya şebeke suyunun ulaşmadığı yerleşim alanlarında su temini için en çok tercih edilen sistemlerin başında dalgıç pompalar gelir. Ancak bu sistemlerin uzun ömürlü ve arızasız çalışabilmesi, doğru bir elektrik panosu tasarımına ve kusursuz bir trifaze kuyu pompası bağlantı şeması uygulamasına bağlıdır.
Bu makalemizde, kuyu pompalarının susuz (kuru) çalışmasını engelleyen sıvı seviye röleli tam korumalı bir trifaze dalgıç pompa elektrik panosunun güç ve kumanda devresi detaylarını derinlemesine inceleyeceğiz. Endüstriyel standartlara uygun, güvenilir ve uzun yıllar sorunsuz çalışacak bir kuyu panosu tasarlamak için bilmeniz gereken tüm teknik detayları, doğru kablo ve sigorta seçimlerini bu rehberde bulabilirsiniz.
Sıvı Seviye Röleli Dalgıç Pompa Panosu Nedir ve Neden Önemlidir?
Dalgıç pompalar, suyun içine tamamen batık halde çalışan 3 fazlı (asenkron) elektrik motorlarıdır. Suyun motoru soğutma işlevi görmesi nedeniyle, pompanın su seviyesi düştüğünde çalışmaya devam etmesi motor sargılarının aşırı ısınıp yanmasına sebep olur. Bu kritik arızayı önlemek için sıvı seviye rölesi (SSRC) ve kuyu elektrotları ile donatılmış otomasyon panoları kullanılır.
İyi tasarlanmış bir dalgıç pompa elektrik panosu sadece su seviyesini kontrol etmekle kalmaz; aynı zamanda faz dalgalanmaları, kısa devre, aşırı akım (zorlanma) ve toprak kaçaklarına karşı da motoru çok yönlü olarak korur.
Trifaze Kuyu Pompası Bağlantı Şeması (VİDEO)
Trifaze Kuyu Pompası Güç ve Kumanda Devresi Elemanları
Tam korumalı bir kuyu pompası panosunun beyni kumanda devresi, kas gücü ise güç devresidir. Kurulumunu yapacağımız sistemde yer alan temel şalt malzemeleri ve fonksiyonları şunlardır:
1. Ana Sigorta ve Kaçak Akım Koruma Rölesi (K.A.K.R)
Sistemin şebeke girişinde, tesisatı kısa devre ve aşırı yüklere karşı koruyan 3 kutuplu (3P) C tipi otomatik sigorta (MCB) yer alır. Ana sigortadan hemen sonra konumlandırılan 300mA veya 30mA kaçak akım koruma rölesi, yalıtım hatalarına karşı can ve mal güvenliğini garanti altına alır. Dalgıç pompalarda su altı ek muf hatalarından kaynaklı kaçaklar sık görüldüğünden, toprak kaçağı koruması hayati önem taşır. Eğer sistemde sebepsiz açmalar yaşıyorsanız, kaçak akım rölesi neden sürekli atar rehberimize göz atabilirsiniz.
2. Kontaktör ve Termik Röle Entegrasyonu
Kumanda devresinden aldığı sinyalle pompa motorunun güç kontaklarını kapatarak devreye girmesini sağlayan eleman kontaktördür. Kontaktörün çıkışına (T1, T2, T3) seri olarak bağlanan termik röle ise motorun nominal akım değerinin üzerinde akım çekmesi (örneğin pompanın çamura saplanması veya rulman dağıtması) durumunda bimetal yapısı sayesinde ısınarak atar ve motor sargılarını korur. Kontaktör mantığıyla ilgili eksikleriniz varsa kontaktör nedir, nasıl çalışır ve doğru bağlantı için termik röle bağlantı şeması içeriklerimizi mutlaka incelemelisiniz.
3. Motor Koruma Rölesi (Faz Koruma)
Kırsal kesimlerdeki tarımsal sulama panolarında şebeke gerilimi genellikle dalgalıdır. Fazlardan birinin kopması (faz eksilmesi), fazlar arası gerilim dengesizliği (asimetri) veya faz sırasının değişmesi (motorun ters dönmesi) gibi durumlarda kontaktör bobininin enerjisini keserek sistemi durduran faz koruma rölesi, kuyu panolarının vazgeçilmezidir.
4. Sıvı Seviye Rölesi ve Kuyu Elektrotları
Sistemin otomasyonunu sağlayan ana elemandır. Kuyuya sarkıtılan 3 adet paslanmaz sıvı seviye elektrotu (Taban, Alt ve Üst) üzerinden geçen mikro akımlar ile suyun seviyesini tespit eder. Bağlantı şemasında sıklıkla kullanılan Entes veya benzeri rölelerin pin yapıları için SSRC-04 bağlantı şeması makalemize referans alabilirsiniz.
5. Pako Şalter ile Seçici Kontrol (0-1-2 veya M-0-O)
Panonun kapağında yer alan pako şalter, sistemin çalışma modunu belirler.
- Manuel (1) Konumu: Sıvı seviye rölesini by-pass ederek motoru doğrudan çalıştırır (Test amaçlıdır, uzun süreli kullanılmamalıdır).
- Sıfır (0) Konumu: Kumanda devresinin enerjisini tamamen keser.
- Otomatik (2) Konumu: Kumanda yetkisini tamamen sıvı seviye rölesine bırakır.
Trifaze Kuyu Pompası Elektrik Panosu Malzeme ve Kesit Tablosu
Pompa motor gücüne (kW/HP) göre doğru şalt malzemesi ve kablo kesiti seçmek, sistemin sağlığı için en kritik mühendislik adımıdır. Yanlış kablo kesiti gerilim düşümüne, yanlış termik ayarı ise motorun yanmasına yol açar. Daha hassas hesaplamalar için kablo kesit hesabı nasıl yapılır içeriğimizdeki formülleri kullanabilirsiniz.
Aşağıdaki tablo, standart 400V (380V) trifaze dalgıç pompalar (direkt yol verme) için referans değerleri göstermektedir:
| Motor Gücü (kW) | Motor Gücü (HP) | Yaklaşık Çekilen Akım (A) | Ana Sigorta Tipi ve Gücü | Kontaktör Seçimi | Termik Röle Ayar Sahası | Önerilen Dalgıç Kablo Kesiti (Maks 50m) |
| 1.1 kW | 1.5 HP | 2.8 A | C Tipi 3x10A | 9A (Min. 4kW) | 2.5 – 4.0 A | 4 x 2.5 mm² Yassı Dalgıç Kablosu |
| 2.2 kW | 3.0 HP | 5.2 A | C Tipi 3x16A | 9A – 12A | 4.0 – 6.3 A | 4 x 2.5 mm² Yassı Dalgıç Kablosu |
| 4.0 kW | 5.5 HP | 8.8 A | C Tipi 3x20A | 12A – 18A | 7.0 – 10.0 A | 4 x 4.0 mm² Yassı Dalgıç Kablosu |
| 5.5 kW | 7.5 HP | 11.5 A | C Tipi 3x25A | 18A – 25A | 9.0 – 13.0 A | 4 x 6.0 mm² Yassı Dalgıç Kablosu |
| 7.5 kW | 10.0 HP | 15.5 A | C Tipi 3x32A | 25A – 32A | 12.0 – 18.0 A | 4 x 6.0 mm² Yassı Dalgıç Kablosu |
Not: Yukarıdaki değerler direkt yol verme (D.O.L) içindir. Daha yüksek güçlü (11 kW ve üzeri) motorlar için yıldız-üçgen veya trifaze motor sürücü (VFD) bağlantı şeması uygulanmalıdır.
Adım Adım Trifaze Dalgıç Pompa Bağlantısı Nasıl Yapılır?
Sistemin kurulumunu güç ve kumanda olmak üzere iki ana faza ayırıyoruz. Çalışmaya başlamadan önce ana şalterin kapalı olduğundan ve enerjinin kesildiğinden emin olun.
Güç Devresi (Ana Akım) Kablolaması
- Şebekeden gelen R, S, T (L1, L2, L3) fazlarını ana sigortanın (W Otomat) girişine bağlayın.
- Sigorta çıkışından aldığınız 3 fazı, Kaçak Akım Koruma Rölesinin girişine girin.
- K.A.K.R çıkışından çıkan fazları sırasıyla kontaktörün L1, L2, L3 (1, 3, 5) güç kontaklarına taşıyın.
- Kontaktörün T1, T2, T3 (2, 4, 6) çıkış uçlarına termik rölenin giriş pinlerini fiziksel olarak saplayın ve vidalarını sıkın.
- Termik rölenin T1, T2, T3 çıkış klemenslerinden çıkan kalın kesitli güç kablolarını, doğrudan kuyuya inen dalgıç pompa kablosuna ek mufu ile bağlayın.
- Topraklama kablosunu (Sarı-Yeşil), tesisatın eş potansiyel topraklama barası üzerinden doğrudan pompanın gövdesine iletilecek toprak hattına bağlamayı kesinlikle ihmal etmeyin.
Kumanda Devresi (Otomasyon) Kablolaması
Kumanda devresi, sistemin beynidir. Tüm koruma rölelerinin normalde açık/kapalı kontakları (NO/NC) bu devrede seri olarak bağlanır.
- L1 (R) fazından bir ek alarak 1x6A kumanda sigortasına girin.
- Kumanda sigortasından çıkan fazı, Motor Koruma Rölesinin ortak ucuna (genellikle 2 veya COM) girin. Sistemde faz hatası yoksa enerji normalde açık (NO – genellikle 3 numaralı pin) kontaktan dışarı çıkar.
- Motor koruma rölesinden çıkan bu fazı, Termik Rölenin kapalı kontağına (NC – 95 nolu pin) girin. 96 nolu çıkış pininden alın. Böylece termik atarsa tüm kumanda enerjisi kesilecektir.
- 96’dan çıkan fazı Pako Şalterin ortak ucuna götürün.
- Pako şalterin “Otomatik (2)” çıkışından alınan fazı, Sıvı Seviye Rölesinin ortak ucuna (COM) bağlayın. Su seviyesi uygunsa (kuyu doluysa), röle kontağı kapatır ve enerji NO ucundan çıkar.
- Sıvı seviye rölesinden çıkan bu kontrol fazını son olarak Kontaktörün A1 bobin ucuna bağlayın.
- Kontaktörün A2 bobin ucuna, Motor koruma rölesinin Nötr ucuna ve Sıvı seviye rölesinin Nötr ucuna şebekeden gelen Nötr hattını bağlayın.
Kuyu Elektrotları (U, L, B) Kuyuya Nasıl Yerleştirilir?
Sıvı seviye rölesinin klemenslerinde genellikle U (Üst), L (Alt – Low) ve B (Taban – Base) olmak üzere üç adet elektrot bağlantı noktası bulunur.
- Taban Elektrotu (B / Base): Kuyunun en dibine, pompanın emiş süzgecinin hemen altına yerleştirilir. Sistemin referans ucudur (bir nevi sudaki toprak hattı).
- Alt Elektrot (L / Low): Pompanın emiş hizasının yaklaşık 50 cm ile 1 metre yukarısına asılır. Kuyu suyu bu seviyenin altına düştüğünde sıvı seviye rölesi motoru durdurur.
- Üst Elektrot (U / Up): Alt elektrotun 1-2 metre üzerine (kuyu kapasitesine göre) yerleştirilir. Su seviyesi kuyu içinde yükselip bu elektrota temas ettiğinde, röle kuyunun yeterince dolduğunu algılar ve motorun tekrar çalışmasına izin verir.
Teknik İpucu: Elektrot kablolarının ek yerleri mutlaka ısı büzüşmeli (makaron) bant veya sıvı yalıtım malzemeleri ile sudan izole edilmelidir. Aksi takdirde suyun iletkenliği nedeniyle röle sürekli yanlış ölçümler yapıp sistemi devreye alabilir.
Dalgıç Pompa Kurulumunda Dikkat Edilmesi Gereken Teknik Detaylar
Trifaze kuyu pompası panosu hazırlarken saha tecrübelerine dayanan şu altın kurallara dikkat edilmelidir:
- Ters Dönme Riski: Dalgıç pompalar kuyuya indirilmeden önce yerde kısa süreli (maksimum 3-5 saniye) çalıştırılarak dönüş yönü kontrol edilmelidir. Pompa ters dönerse su basmaz veya çok düşük basınçlı su basar. Bu durumda şebekeden gelen fazlardan (L1, L2, L3) herhangi ikisinin yerini değiştirmek yeterlidir.
- Kuyu Kablosu Ek Mufu: Dalgıç kabloları standart pano kabloları gibi basitçe bantlanamaz. Reçineli veya ısı büzüşmeli kablo ek mufları kullanılarak su altında tam izolasyon sağlanmalıdır.
- Termik Ayarının Hassasiyeti: Termik röle ayarı, pompanın etiketinde yazan nominal In (Çalışma Akımı) değerine tam olarak ayarlanmalıdır. Asla “sigorta atmasın” mantığıyla nominal değerin üzerinde bir ayar yapılmamalıdır.
- Ek Paratoner Koruma: Kırsal bölgelerde, açık alanda yer alan pompalar yıldırım düşmelerine veya aşırı gerilim dalgalanmalarına maruz kalabilir. Panoya entegre edilecek bir aşırı gerilim sönümleyici (parafudr) için parafudr ve gerilim koruma rölesi bağlantı şeması yönergelerini takip etmeniz panonuzun ömrünü uzatacaktır.
Endüstriyel elektrik motorlarının standart koruma yöntemleri hakkında ulusal ve uluslararası normları merak ediyorsanız, konuya dair detaylı mühendislik prensiplerini içeren EMO Asenkron Motorların Korunması Teknik Dökümanı‘nı inceleyebilirsiniz.
Dalgıç pompa bağlantıları, şebeke gerilimleri ve otomasyon panoları hakkında daha fazla teknik şema için sitemizi takip etmeye devam edin. Güvenli çalışmalar dileriz.
Trifaze Kuyu Pompası Bağlantı Şeması Hakkında Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Dalgıç pompam kuyu suyla dolu olmasına rağmen otomatikte çalışmıyor, sorun nerede olabilir?
En yaygın sebeplerden biri, kuyuya sarkıtılan sıvı seviye elektrotlarının (özellikle alt ve üst elektrot) zamanla kireç bağlaması veya çamura bulanmasıdır. Elektrotların üzeri kaplandığında sıvı seviye rölesi suyun iletkenliğini algılayamaz ve kuyuyu “boş” zannedip motoru çalıştırmaz. Ayrıca elektrot kablolarının ek yerleri su almışsa sistem kısa devre algılayıp düzensiz çalışabilir. Öncelikle SSRC rölesi üzerindeki uyarı ledlerini kontrol edin; eğer sıvı algılanmıyorsa elektrotları çıkarıp temizlemek veya ek muflarını yenilemek gerekebilir.
Panodaki termik röle sürekli atıyor. Sistemi çalışır tutmak için sigortayı veya termik ayarını büyütmeli miyim?
Kesinlikle hayır! Termik rölenin ayarını büyütmek veya sigortayı yükseltmek, motoru göz göre göre yakmak demektir. Termik röle atıyorsa bu bir arıza değil, koruma hamlesidir. Motor gereğinden fazla akım (amper) çekiyordur. Bunun sebebi pompanın kuyu dibindeki çamura saplanması, motor rulmanlarının dağılması, su yolunda bir tıkanıklık olması veya fazlardan birinin zayıf gelmesi olabilir. Yapılması gereken; sisteme enerji verip bir pens ampermetre ile fazların çektiği anlık akımı ölçmek ve motor etiketindeki nominal değere (In) uyup uymadığını kontrol etmektir.
Yeni kurduğumuz trifaze kuyu pompası çalışıyor ama suyu ya çok az veriyor ya da hiç basmıyor. Sebebi ne olabilir?
Büyük ihtimalle motorunuz ters dönüyordur. Trifaze asenkron motorlarda şebekeden gelen R, S, T fazlarının sırası karışırsa motor saat yönünün tersine hareket eder. Dalgıç pompalarda bu durum mekanik bir arızaya yol açmaz ancak fanlar ters döndüğü için su basma basıncı neredeyse sıfıra düşer. Çözümü çok basittir: Panonun ana şalterini kapatıp enerjiyi kesin. Ardından kontaktöre veya ana sigortaya giren fazlardan herhangi ikisinin (örneğin R ile S’nin) yerini birbiriyle değiştirin. Motor doğru yöne dönmeye başlayacaktır.
Kuyu içindeki elektrot kablolarına ek yaparken basit elektrik bandı kullanmak neden risklidir?
Kuyu içindeki kablo ekleri, sistemin en zayıf karnıdır. Basit bir PVC elektrik bandı, suyun altındaki hidrostatik basınca uzun süre dayanamaz. İçeri sızan su, kablolar arasında kaçak akım oluşturarak sıvı seviye rölesinin sanki kuyu hep doluymuş gibi hatalı sinyal okumasına neden olur. Bu da sistemin susuz (kuru) çalışıp yanmasıyla sonuçlanır. Suyun altına girecek tüm eklerde içi reçineli (eridiğinde kabloya tamamen yapışan) makaronlar veya hazır sıvı döküm kablo mufları kullanarak tam sızdırmazlık sağlamalısınız.
Pano üzerindeki Pako şalteri “Manuel (1)” konumda bırakırsam ne olur?
Pako şalterdeki “Manuel” konumu sadece sistemi ilk kurarken test etmek veya sıvı seviye rölesi bozulduğunda çok kısa süreli, kontrollü su çekmek için tasarlanmıştır. Şalteri bu konumda bırakıp giderseniz, sistemin beyni olan sıvı seviye rölesini tamamen devreden çıkarmış (by-pass etmiş) olursunuz. Kuyu suyu bitip tamamen kurusa bile pompa bunu algılamaz ve çalışmaya devam eder. Suyun soğutma etkisinden mahrum kalan motor sargıları ise dakikalar içinde aşırı ısınıp yanar. Sistemi kendi haline bırakırken şalterin mutlaka “Otomatik (2)” konumda olduğundan emin olun.
Önemli Yasal Uyarı ve Sorumluluk Reddi
[ Göster / Gizle ]
Sitede yer alan uygulamaların, yetkisiz veya uzman olmayan kişiler tarafından gerçekleştirilmesi; maddi hasara, yangına, ciddi yaralanmalara veya can kaybına neden olabilir. Sitedeki şemaları uygularken yerel elektrik tesisat yönetmeliklerine uyulması ve tüm güvenlik önlemlerinin (enerjinin kesilmesi, uygun izole ekipman kullanımı vb.) eksiksiz alınması kullanıcının kendi sorumluluğundadır.
Uygulama esnasında oluşabilecek hiçbir teknik hata, maddi hasar, kaza veya olumsuz sonuçtan baglantisemasi.com ve yazarları sorumlu tutulamaz. Her türlü uygulama için yetkili bir elektrik teknisyeni veya mühendisinden profesyonel destek almanız önemle tavsiye edilir.
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi mezunu bir elektrik teknikeri olan Erkan Deniz, elektrik sistemleri, endüstriyel tesisat ve teknik şema tasarımı alanlarında uzmanlaşmış, baglantisemasi.com platformunun teknik mimarı ve baş editörüdür. Temel amacı; mesleki saha tecrübesini standartlara uygun, hatasız ve profesyonel şemalar aracılığıyla sektöre aktararak teknik personel için güvenilir bir dijital referans noktası oluşturmaktır. 2016 yılından bu yana elektrik teknikleri üzerine hazırladığım teknik arşivime buradan ulaşabilirsiniz.
